Ortadoğu’da emperyalist güçlerin nüfuz mücadelesi derinleşirken AKP iktidarı, Türkiye’yi yeni bölgesel ittifakların ve askeri yapılanmaların merkezine yerleştirmeye çalışıyor. “Bölgesel sahiplenme”, “stratejik özerklik” ve “milli dış politika” söylemleriyle meşrulaştırılan bu yönelim, gerçekte çok daha temel bir çelişkiyi gündeme getiriyor: Emperyalist-kapitalist sistemin ekonomik ve askeri bağımlılık ilişkileri sürerken bölgesel güç olmak, bağımsızlık anlamına gelir mi? Ankara’nın uluslararası masalarda kaç sandalye elde ettiği değil, bu masalarda hangi sınıfların çıkarlarının temsil edildiğidir.
Ortadoğu’da yeniden kurulan güç dengeleri, yalnızca devletlerin sınırlarını, askeri ittifaklarını ve diplomatik ilişkilerini değil, sermayenin hareket alanını da yeniden şekillendiriyor. Enerji kaynakları, ticaret yolları, silah pazarları ve stratejik geçiş noktaları üzerindeki mücadele, bölgeyi emperyalist rekabetin başlıca cephelerinden biri haline getirmeyi sürdürüyor. Washington’dan Brüksel’e, Moskova’dan Pekin’e uzanan güç mücadelesinde bölge ülkeleri kendi çıkarları doğrultusunda pozisyon almaya çalışırken, çatışmaların en ağır bedelini işçiler, emekçiler ve savaşların ortasında yaşamaya mahkûm edilen halklar ödüyor.
Emperyalizmi yalnızca yabancı orduların başka ülkelerin topraklarında bulunması olarak gören yaklaşım, kapitalist dünya sisteminin gerçek işleyişini açıklamakta yetersiz kalır. Emperyalizm aynı zamanda mali sermayenin egemenliği, uluslararası tekellerin yayılması, enerji ve hammadde kaynaklarının denetimi, sermaye ihracı ve bağımlılık ilişkilerinin yeniden üretilmesidir. Askeri güç, bu ekonomik düzenin korunmasında kullanılan araçlardan biridir.
Bu nedenle Türkiye’nin dış politikasındaki dönüşümü de iktidarın kullandığı kavramların parlaklığına bakarak değil, devletin sınıfsal karakteri ve Türkiye kapitalizminin uluslararası sermaye düzeni içerisindeki yeri üzerinden değerlendirmek gerekir.
Neo-Osmanlıcı hayallerden bölgesel güç hesaplarına
AKP iktidarının ilk yıllarında geliştirilen “stratejik derinlik” anlayışı, Türkiye’nin Osmanlı İmparatorluğu’nun eski nüfuz alanlarında yeniden belirleyici bir güç haline gelmesi hedefini taşıyordu. Tarihsel miras, dinsel yakınlık ve kültürel bağlar üzerinden kurulan bu dış politika söyleminin ekonomik arka planında ise Türkiye burjuvazisinin yeni pazarlara açılma arayışı bulunuyordu.
Ortadoğu ve Afrika’da genişleyen inşaat faaliyetleri, enerji anlaşmaları, ticari yatırımlar ve savunma sanayisi ilişkileri, Türkiye sermayesinin bölgesel yayılma hedeflerinin somut göstergeleriydi. İktidarın diplomatik başarı olarak sunduğu gelişmeler, aynı zamanda müteahhitlik sermayesinin, ihracatçı şirketlerin, finans çevrelerinin ve askeri sanayi kuruluşlarının faaliyet alanlarını genişletiyordu.
Ancak bu strateji, bölgenin toplumsal ve siyasi gerçekleriyle karşı karşıya geldiğinde ciddi sınırlarla karşılaştı. 2011 sonrasında yaşanan Arap ayaklanmaları, Mısır’daki iktidar değişikliği ve Suriye savaşının uluslararası bir güç mücadelesine dönüşmesi, Ankara’nın öngördüğü bölgesel düzenin oluşmasını engelledi.
Türkiye’nin bölgeye ilişkin hesapları, yalnızca kendi siyasi tercihleriyle değil, ABD, Rusya, İran, İsrail ve Körfez ülkeleri arasındaki rekabetle de sınırlandı.
Bu deneyim, Türkiye kapitalizminin bölgesel nüfuz arayışının emperyalist dünya düzeninden bağımsız gelişmediğini gösterdi. Ankara belirli konularda kendi inisiyatiflerini geliştirse de uluslararası güç ilişkilerinin dışında hareket edebilen bir konumda değildi.
Bugün “stratejik derinlik” yerine öne çıkarılan “bölgesel sahiplenme” anlayışı, bu tarihsel deneyimin ardından şekillenen yeni bir dış politika çerçevesini ifade ediyor.
Fakat değişen diplomatik dil, sınıfsal ilişkilerin ve kapitalist bağımlılıkların ortadan kalktığı anlamına gelmiyor.
Washington yükü paylaştırırken Ankara hangi rolü üstleniyor?
ABD’nin Ortadoğu politikasındaki dönüşüm, Türkiye’nin yeni bölgesel rolünü anlamak açısından belirleyici önemde.
Washington, küresel rekabette askeri ve ekonomik kaynaklarını farklı alanlara yönlendirirken Ortadoğu’daki müttefiklerinden daha fazla güvenlik sorumluluğu üstlenmelerini bekliyor. Bu yaklaşım, ABD’nin bölgedeki askeri ve siyasi nüfuzundan vazgeçtiğini değil, kimi maliyetleri ortakları arasında dağıtmayı amaçladığını gösteriyor.
ABD’nin bölgesel askeri varlığı, silah ticareti, finansal yaptırım kapasitesi ve diplomatik ittifakları devam ederken yerel devletlerin daha fazla sorumluluk üstlenmesi, emperyalist egemenlik ilişkilerinin biçim değiştirerek sürmesine olanak tanıyabilir.
AKP iktidarının “bölgesel sahiplenme” olarak sunduğu yaklaşım da tam bu noktada sorgulanmalıdır.
Bölge ülkelerinin sorunlarını kendi aralarında çözmesi ilkesi, dış müdahalelere karşı bağımsız bir zemin oluşturabilir. Ancak bu ilkenin uygulanması, ABD’nin stratejik öncelikleriyle uyumlu güvenlik mekanizmalarının geliştirilmesine dönüşüyorsa ortada farklı bir sorun vardır.
Emperyalist merkezlerin doğrudan üstlenmek istemediği askeri ve siyasi maliyetlerin bölgesel kapitalist devletlere devredilmesi, gerçek bir bağımsızlık olarak sunulamaz.
Buradan Türkiye’nin aldığı bütün kararların Washington tarafından belirlendiği sonucu çıkarılamaz. Türkiye burjuvazisinin kendine özgü ekonomik çıkarları ve AKP iktidarının bölgesel siyasi hedefleri vardır. Ancak bu çıkarların emperyalist stratejilerle kesişmesi, bağımlılık ilişkilerinin daha karmaşık ve daha derin biçimlerde yeniden üretilmesine yol açabilir.
Sorulması gereken soru açıktır: Türkiye, emperyalist müdahalelerin karşısında bağımsız bir siyasal hat mı oluşturuyor, yoksa mevcut güç ilişkileri içerisinde kendisine daha geniş bir hareket alanı mı açmaya çalışıyor?
Mekke Anlaşması: Güvenlik söyleminin arkasındaki askeri yükümlülükler
Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan arasında geliştirilen ortak savunma mekanizması, dış politikanın askeri boyutunun giderek daha fazla önem kazandığını ortaya koyuyor.
5 Kasım 2026 tarihinde TBMM’de kabul edilen Mekke Anlaşması’na ilişkin 7597 sayılı kanun, üç ülke arasında kolektif caydırıcılığın güçlendirilmesini, silahlı kuvvetlerin koordinasyonunu ve savunma sanayisi alanındaki iş birliğinin artırılmasını kapsıyor.
Bu gelişme, yalnızca yeni bir diplomatik ortaklık değildir. Aynı zamanda Türkiye’nin gelecekteki bölgesel güvenlik krizlerinde üstlenebileceği sorumlulukların kapsamını tartışmaya açan siyasi bir tercihtir.
Savunma anlaşmaları, taraf devletler açısından caydırıcılık sağlayabilir. Fakat hangi tehditlerin ortak güvenlik sorunu sayılacağı, askeri yükümlülüklerin nasıl işletileceği ve krizlerin hangi koşullarda genişleyebileceği açıklığa kavuşturulmadığında ciddi riskler doğar.
Üstelik bu tür anlaşmaların ekonomik boyutu da vardır. Silah üretimi, askeri teknoloji transferi, savunma ihracatı ve güvenlik yatırımları, sermaye açısından yeni faaliyet alanları oluştururken askeri yükümlülüklerin finansmanı kamu kaynaklarını doğrudan ilgilendirir.
Türkiye burjuvazisinin yeni ticari ve askeri olanaklara kavuşmasıyla Türkiye halkının güvenliğinin güçlenmesi aynı şey değildir.
Bir anlaşmanın sermaye için kârlı olması, emekçiler için yararlı olduğunu kanıtlamaz.
Savaş ve güvenlik politikalarının sınıfsal karakteri tam da burada belirginleşir: Kararları siyasi ve ekonomik iktidar merkezleri alırken, bu kararların maliyetleri toplumun çok daha geniş kesimlerine yayılabilir.
Bölgesel ittifaklar ve sermayenin çıkarları
23 Ekim 2026’da İstanbul’da gerçekleştirilen Türkiye, Mısır, Pakistan ve Suudi Arabistan arasındaki R4 toplantıları, Ankara’nın yeni bölgesel diplomasi ağının önemli örneklerinden biri oldu. Görüşmelerde Avrupa ülkelerinin de yer alması, söz konusu girişimlerin yalnızca bölgesel sınırlar içerisinde gelişmediğini ortaya koydu.
Bu toplantılarda bölgesel çatışmaların diplomatik yollarla çözülmesi, enerji ve ticaret hatlarının güvenliği ve uluslararası istikrar gibi başlıklar öne çıktı.
Ancak uluslararası diplomaside kullanılan barış ve istikrar kavramları, sınıfsal çözümlemeden muaf tutulamaz.
Enerji hatlarının güvenliği kimin ekonomik çıkarları için sağlanıyor? Ticaret yollarının açık kalmasından hangi sermaye grupları yararlanıyor? Askeri ve ekonomik ittifakların şekillenmesinde halkların ihtiyaçları ne ölçüde belirleyici oluyor?
Bu sorular yanıtlanmadan bölgesel iş birliğinin toplumların ortak çıkarlarına hizmet ettiği söylenemez.
Kapitalist devletlerin dış politikaları, sermaye birikim süreçlerinden bağımsız değildir. Bölgesel ittifaklar, devletlerin güvenlik kaygılarının yanı sıra egemen sınıfların yatırım, ticaret, hammadde ve pazar ihtiyaçlarıyla da bağlantılıdır.
Bu nedenle Türkiye’nin bölgesel etkisinin genişlemesi, otomatik olarak işçi sınıfının ve emekçi halkın çıkarlarının güçlenmesi anlamına gelmez.
Diplomatik masalarda elde edilen nüfuz ile fabrikalarda, işyerlerinde, tarlalarda ve kentlerde yaşayan emekçilerin toplumsal kazanımları birbirine karıştırılmamalıdır.
NATO üyeliği sürerken antiemperyalist bağımsızlıktan söz edilebilir mi?
Türkiye’nin dış politikasındaki en önemli yapısal gerçeklerden biri NATO üyeliğidir.
NATO, yalnızca üyeleri arasında askeri koordinasyon sağlayan teknik bir örgüt değil, Soğuk Savaş döneminde ABD öncülüğünde kurulmuş ve sonraki dönemlerde uluslararası güvenlik politikalarında etkin rol üstlenmiş bir askeri ittifaktır.
Türkiye’nin bu ittifak içerisindeki konumu; savunma planlaması, askeri teknoloji, üsler, istihbarat iş birliği ve stratejik güvenlik ilişkileri bakımından önemli sonuçlar doğuruyor.
Dolayısıyla NATO üyeliği sürerken Türkiye’nin tümüyle bağımsız bir güvenlik mimarisi oluşturduğu iddiası, somut ilişkiler üzerinden sorgulanmalıdır.
Ankara’nın kimi dönemlerde Washington’la anlaşmazlığa düşmesi, Rusya ile enerji ve savunma alanlarında iş birliği geliştirmesi veya Çin’le ekonomik ilişkilerini genişletmesi, bu yapısal bağımlılıkların kendiliğinden sona erdiğini göstermez.
Emperyalist güçler arasında manevra yapmak ile emperyalist bağımlılık ilişkilerini aşmak birbirinden farklıdır.
Bağımsızlık, yalnızca dış politikadaki diplomatik tercihlerden ibaret değildir. Üretim yapısının, finansal ilişkilerin, teknoloji bağımlılığının ve askeri ittifakların bütünlüklü biçimde değerlendirilmesini gerektirir.
Bir ülkede egemen sermaye sınıfının uluslararası kapitalist sistemle bütünleşmesi derinleşirken dış politikada kullanılan milliyetçi söylemin sertleşmesi, tek başına antiemperyalist bir yönelim oluşturmaz.
Silahlanmaya kaynak, emekçiye kemer sıkma
Dış politika ile ekonomi arasındaki ilişki, en açık biçimde kamu kaynaklarının kullanımında ortaya çıkar.
Askeri yatırımların genişletilmesi, savunma teknolojilerine ayrılan kaynaklar ve yeni güvenlik sorumlulukları, bütçe öncelikleri üzerinde etkili olur. Bu tercihlerin toplumsal sonuçları ise sınıflar arasında eşit biçimde dağılmaz.
Bir tarafta savunma sanayisinde faaliyet gösteren büyük şirketlerin büyüme ve ihracat hedefleri, diğer tarafta ücret, barınma, sağlık ve eğitim sorunlarıyla karşı karşıya olan emekçi kesimler bulunmaktadır.
Ancak kamu kaynaklarının hangi ihtiyaçlara öncelik verilerek kullanıldığının siyasi ve sınıfsal bakımdan sorgulanmasını zorunlu kılar.
Kapitalist ekonomide silah üretimi de bir sermaye birikim alanıdır. Askeri siparişler, büyük şirketlere uzun vadeli gelir olanakları sağlayabilir. Bununla birlikte savaş ve silahlanma, toplumun üretken kapasitesinin hangi amaçlarla kullanıldığı sorusunu gündeme getirir.
Halkın günlük yaşamını doğrudan etkileyen ekonomik sorunlar sürerken dış politikanın yalnızca devletin gücü ve uluslararası prestiji üzerinden tartışılması, sınıfsal eşitsizlikleri görünmez kılar.
Türkiye’nin uluslararası askeri etkinliği arttığında emekçilerin de güçlendiği iddiası, ancak somut toplumsal kazanımlarla desteklenebilir.
Ortadoğu’da barışın önündeki engel yalnızca savaş değil, sömürü düzenidir
Irak, Suriye, Filistin ve bölgenin diğer çatışma alanları, emperyalist müdahalelerin ve bölgesel güç mücadelelerinin yarattığı ağır yıkımların tarihsel örnekleridir.
Savaşlar yalnızca orduların karşı karşıya gelmesinden ibaret değildir. Üretim alanlarının tahrip edilmesi, insanların yerlerinden edilmesi, işsizliğin büyümesi, kamusal hizmetlerin çökmesi ve toplumsal yaşamın militarize edilmesi, çatışmaların uzun vadeli sonuçları arasında yer alır.
Bu nedenle Ortadoğu’daki güvenlik sorunlarını yalnızca devletlerin askeri kapasitesini artırarak çözmeyi amaçlayan anlayışlar, çatışmaların ekonomik ve toplumsal nedenlerini yeterince ele almayabilir.
Emperyalist rekabetin temelinde yalnızca sınır sorunları veya diplomatik anlaşmazlıklar değil; kaynakların, pazarların, ticaret yollarının ve siyasi nüfuz alanlarının paylaşımı da bulunur.
Bölge halklarının barış, eşitlik ve demokratik hak talepleri, bu rekabet içerisinde çoğu zaman devletlerin stratejik hesaplarına tabi hale gelir.
Antiemperyalist bir perspektif, ABD ve diğer büyük güçlerin müdahalelerini eleştirirken bölgesel kapitalist devletlerin kendi toplumları üzerindeki sömürü ve baskı ilişkilerini de tartışmak zorundadır.
Aksi halde antiemperyalizm, bir büyük gücün karşısına başka bir devletin çıkarlarını yerleştiren dar bir jeopolitik tutuma indirgenir.
Oysa halkların bağımsızlığı ile devletlerin nüfuz alanlarını genişletme mücadelesi aynı şey değildir.
Sonuç: Değişen stratejiler, süren sınıfsal bağımlılıklar
AKP iktidarının dış politika tarihinde kullanılan kavramlar değişti. Bir dönem Osmanlı mirası üzerinden tarif edilen bölgesel etkinlik arayışı, bugün güvenlik ortaklıkları, stratejik özerklik ve bölgesel sahiplenme söylemleriyle yeniden tanımlanıyor.
Ancak siyasi kavramların değişmesi, Türkiye kapitalizminin uluslararası sistem içerisindeki ekonomik ve askeri bağımlılıklarının ortadan kalktığını göstermiyor.
Ankara’nın yeni bölgesel ittifaklarda daha görünür hale gelmesi, Türkiye sermayesinin farklı pazarlarda güçlenmesi ve savunma sanayisinin uluslararası faaliyetlerini genişletmesi, dış politikanın sınıfsal karakterine ilişkin soruları daha da önemli hale getiriyor.
Burada belirleyici olan, Türkiye’nin emperyalist sistem içerisinde ne kadar büyük bir rol üstlendiği değil, bu rolün hangi toplumsal çıkarlarla bağlantılı olduğudur.
Sermayenin bölgesel genişleme hedefleri ile emekçi halkın barış, güvenlik, özgürlük ve refah ihtiyaçları arasında kendiliğinden bir uyum bulunmaz.
Marksist bir çözümleme açısından Türkiye’nin dış politikasındaki esas gerilim, iktidarın bağımsızlık söylemiyle ülkenin kapitalist dünya düzenine bağlı ekonomik ve askeri ilişkileri arasında ortaya çıkar.
Emperyalizmin kurduğu düzen içerisinde daha fazla söz sahibi olmak, emperyalizmden kurtulmak değildir. Sermayenin pazar arayışını milli çıkar, askeri ittifakların genişlemesini bağımsızlık, bölgesel güç rekabetini halkların güvenliği olarak sunan her siyasi söylem, arkasındaki maddi ilişkiler üzerinden sorgulanmalıdır.
Çünkü asıl mesele Türkiye’nin emperyalist güçler arasındaki paylaşım mücadelesinde hangi masaya oturduğu değil, o masada sermayenin mi yoksa emekçi halkın mı çıkarlarının temsil edildiğidir.