T\u00fcrkiye\u2019de patlak veren fon krizi, birka\u00e7 fon y\u00f6neticisinin hatal\u0131 kararlar\u0131ndan, birka\u00e7 \u015firketin usuls\u00fczl\u00fc\u011f\u00fcnden ya da birka\u00e7 ki\u015finin ki\u015fisel h\u0131rs\u0131ndan ibaret bir finans skandal\u0131 de\u011fildir. Ortaya \u00e7\u0131kan tablo, iktidar-sermaye ili\u015fkilerinin, finansalla\u015fma politikalar\u0131n\u0131n, siyasal eri\u015fimin ekonomik de\u011fere d\u00f6n\u00fc\u015fmesinin ve denetim mekanizmalar\u0131n\u0131n nas\u0131l i\u015fledi\u011finin topluca sorgulanmas\u0131n\u0131 gerektiren daha b\u00fcy\u00fck bir ekonomik ve siyasal yap\u0131ya i\u015faret etmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Sermaye Piyasas\u0131 Kurulu\u2019nun 17 Eyl\u00fcl 2026 tarihinde yedi portf\u00f6y y\u00f6netim \u015firketine ait 131 yat\u0131r\u0131m fonunun tasfiyesine karar vermesi, krizin yaln\u0131zca g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale geldi\u011fi and\u0131r. SPK\u2019n\u0131n resmi a\u00e7\u0131klamas\u0131na g\u00f6re s\u00f6z konusu fonlarda 455 bin 758 tekil yat\u0131r\u0131mc\u0131 bulunuyordu. Uluslararas\u0131 haber ajanslar\u0131n\u0131n aktard\u0131\u011f\u0131 verilere g\u00f6re bu fonlar\u0131n toplam b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc yakla\u015f\u0131k 18 milyar dolara ula\u015f\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n
Bu rakam olay\u0131n \u00e7ap\u0131n\u0131 g\u00f6stermeye yeterlidir, ancak ayn\u0131 zamanda dikkatli bir ayr\u0131m\u0131 da zorunlu k\u0131lar: 18 milyar dolar\u0131n tamam\u0131 \u201c\u00e7al\u0131nm\u0131\u015f para\u201d de\u011fildir. Bu, tasfiye kapsam\u0131ndaki fonlar\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. Ger\u00e7ek servet transferinin ve olas\u0131 manip\u00fclasyonlardan kimlerin ne \u00f6l\u00e7\u00fcde yararland\u0131\u011f\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ancak para hareketleri, al\u0131m-sat\u0131m tarihleri, fon portf\u00f6yleri ve ili\u015fkili \u015firketlerin i\u015flemleri ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde ortaya \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda anla\u015f\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n
Tam da bu nedenle bug\u00fcn kamuoyunun g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc 131 fon, y\u00fcz binlerce yat\u0131r\u0131mc\u0131 ve yakla\u015f\u0131k 18 milyar dolarl\u0131k b\u00fcy\u00fckl\u00fck, olay\u0131n tamam\u0131 de\u011fil, buzda\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcnen y\u00fcz\u00fcd\u00fcr. As\u0131l mesele, b\u00f6ylesine b\u00fcy\u00fck bir finansal yap\u0131n\u0131n hangi ko\u015fullarda y\u0131llarca b\u00fcy\u00fcyebildi\u011fi, ola\u011fan d\u0131\u015f\u0131 fiyat hareketlerinin neden zaman\u0131nda durdurulmad\u0131\u011f\u0131, denetleyici kurumlar\u0131n neyi ne zaman bildi\u011fi, fonlar\u0131n neden likiditesi d\u00fc\u015f\u00fck hisselerde yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve siyasi ba\u011flant\u0131lar\u0131n bu sermaye birikiminde nas\u0131l bir rol oynad\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Fon krizi bir gecede ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131. Bu fonlar bir gecede milyarlarca dolara ula\u015fmad\u0131. Hisseler bir sabah aniden de\u011ferlenmedi. Fonlar\u0131n belli \u015firketlerde yo\u011funla\u015fmas\u0131, fiyatlar\u0131n ola\u011fan d\u0131\u015f\u0131 bi\u00e7imde y\u00fckselmesi ve risklerin birikmesi aylar, hatta y\u0131llar boyunca ger\u00e7ekle\u015fti.<\/p>\n\n\n\n
Dolay\u0131s\u0131yla kriz patlad\u0131ktan sonra fonlar\u0131 tasfiye etmek, yeni d\u00fczenlemeler yapmak, likidite imkanlar\u0131 sa\u011flamak ya da y\u00f6neticiler hakk\u0131nda soru\u015fturma ba\u015flatmak ge\u00e7mi\u015fteki denetim sorumlulu\u011funu ortadan kald\u0131rmaz. Tam tersine as\u0131l soruyu daha da yak\u0131c\u0131 hale getirir: Devlet ne zaman biliyordu ve neden ancak sistem \u00e7\u00f6kmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda harekete ge\u00e7ti?<\/p>\n\n\n\n
Krizin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc biraz da burada yatmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc devletin m\u00fcdahale kapasitesinin olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenemez. Kriz g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale gelir gelmez \u00e7e\u015fitli kurumlar harekete ge\u00e7ti, fonlar kapat\u0131ld\u0131, tasfiye s\u00fcreleri yeniden d\u00fczenlendi, piyasalardaki likidite s\u0131k\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 azaltmak i\u00e7in \u00f6nlemler al\u0131nd\u0131. Demek ki devletin ara\u00e7lar\u0131 vard\u0131. Sorun ara\u00e7s\u0131zl\u0131k de\u011fildi. Sorun, bu ara\u00e7lar\u0131n hangi a\u015famada ve hangi \u00e7\u0131karlar\u0131 koruyacak bi\u00e7imde devreye sokuldu\u011fudur.<\/p>\n\n\n\n
Bu tablo, T\u00fcrkiye\u2019de sermaye piyasalar\u0131n\u0131n son y\u0131llarda nas\u0131l geni\u015fledi\u011fiyle birlikte ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. \u00dccretleriyle gelecek g\u00fcvencesi sa\u011flayamayan, konut alamayan, emeklili\u011fini g\u00fcvence alt\u0131na alamayan ve enflasyon kar\u015f\u0131s\u0131nda birikimini korumakta zorlanan milyonlarca insan borsaya, yat\u0131r\u0131m fonlar\u0131na, halka arzlara ve bireysel emeklilik sistemine y\u00f6nlendirildi. Sermaye piyasalar\u0131n\u0131n \u201cderinle\u015fmesi\u201d yaln\u0131zca \u015firketlerin finansman imkanlar\u0131n\u0131n geni\u015flemesi anlam\u0131na gelmedi; hane halk\u0131n\u0131n tasarruflar\u0131 da do\u011frudan sermaye dola\u015f\u0131m\u0131n\u0131n i\u00e7ine \u00e7ekildi.<\/p>\n\n\n\n
Bu model y\u00fckselen piyasalarda ba\u015far\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Fonlar y\u00fcksek getiri a\u00e7\u0131klar, halka arzlar yo\u011fun ilgi g\u00f6r\u00fcr, hisse fiyatlar\u0131 y\u00fckselir ve k\u00fc\u00e7\u00fck yat\u0131r\u0131mc\u0131 sistemin kazananlar\u0131ndan biri olabilece\u011fine inan\u0131r. Fakat fiyatlar d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde, likidite darald\u0131\u011f\u0131nda ve yat\u0131r\u0131mc\u0131lar ayn\u0131 anda paralar\u0131n\u0131 \u00e7ekmek istedi\u011finde sistemin ger\u00e7ek k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar.<\/p>\n\n\n\n
Bug\u00fcnk\u00fc fon krizi, finansalla\u015fman\u0131n bu temel \u00e7eli\u015fkisini g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale getirmi\u015ftir: K\u00e2r \u00f6zelle\u015firken risk geni\u015f kitlelere yay\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Finansal piyasalarda para yok olmaz, el de\u011fi\u015ftirir. Birileri y\u00fcksek fiyattan satabiliyorsa ba\u015fkalar\u0131 o fiyattan almak zorundad\u0131r. Bir hisse ger\u00e7ek ekonomik kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00f6tesinde \u015fi\u015firilmi\u015fse, bu y\u00fckseli\u015f s\u0131ras\u0131nda kazan\u00e7 sa\u011flayanlarla \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f s\u0131ras\u0131nda zarar\u0131 \u00fcstlenenler ayn\u0131 ki\u015filer de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n
Bu nedenle ger\u00e7ek soru yaln\u0131zca \u201cfonlar ne kadar zarar etti?\u201d de\u011fildir. As\u0131l soru, bu fiyat hareketlerinden kimlerin yararland\u0131\u011f\u0131, kimlerin krizden \u00f6nce pozisyonlar\u0131n\u0131 kapatt\u0131\u011f\u0131, kimlerin fonlara hangi fiyatlardan al\u0131m yapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ve k\u00fc\u00e7\u00fck yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131n hangi a\u015famada bu riskin i\u00e7inde b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Fon krizinin siyasal boyutu, AKP Genel Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 ve eski bakan Fatma Bet\u00fcl Sayan Kaya ile e\u015fi hakk\u0131nda ortaya at\u0131lan hisse i\u015flemi iddialar\u0131yla daha da belirginle\u015fti. Uluslararas\u0131 haber ajanslar\u0131n\u0131n aktard\u0131\u011f\u0131 iddialara g\u00f6re Kaya ve e\u015finin \u00d6zata Denizcilik hisselerinden son derece y\u00fcksek kazan\u00e7 elde ettikleri \u00f6ne s\u00fcr\u00fcld\u00fc. Kaya daha sonra parti g\u00f6revinden istifa etti ve istifas\u0131n\u0131 hakk\u0131ndaki iddialar\u0131n a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fmas\u0131na imkan sa\u011flamak ve siyasi sorumluluk g\u00f6stermek amac\u0131yla yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtti.<\/p>\n\n\n\n
Ancak istifan\u0131n siyasi i\u015flevi ayr\u0131ca tart\u0131\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00f6ylesine geni\u015f bir fon krizinin bir ki\u015fi etraf\u0131nda ki\u015fiselle\u015ftirilmesi, yap\u0131sal sorular\u0131 geri plana itebilir. Bir parti y\u00f6neticisi istifa eder, iktidar \u201cgere\u011fini yapt\u0131k\u201d diyebilir ve kamuoyundaki \u00f6fke tek bir isim \u00fczerinde yo\u011funla\u015ft\u0131r\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n
Oysa bir istifa, 131 fonun nas\u0131l bu noktaya geldi\u011fini, y\u00fcz binlerce yat\u0131r\u0131mc\u0131n\u0131n neden bu yap\u0131ya \u00e7ekildi\u011fini, fonlar\u0131n neden d\u00fc\u015f\u00fck likiditeli hisselerde yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131, d\u00fczenleyici kurumlar\u0131n neden ge\u00e7 m\u00fcdahale etti\u011fini ve siyasi eri\u015fimle ekonomik ayr\u0131cal\u0131k aras\u0131nda nas\u0131l bir ili\u015fki kuruldu\u011funu a\u00e7\u0131klamaz.<\/p>\n\n\n\n
Bu nedenle Kaya\u2019n\u0131n istifas\u0131 dosyan\u0131n kapanmas\u0131 de\u011fil, daha geni\u015f bir soru\u015fturman\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmelidir. E\u011fer bu istifa iktidar taraf\u0131ndan krizi tek bir isimle s\u0131n\u0131rland\u0131rman\u0131n, yap\u0131sal sorumlulu\u011fu ki\u015fiselle\u015ftirmenin ve daha geni\u015f ili\u015fkiler a\u011f\u0131n\u0131n \u00fczerini \u00f6rtmenin arac\u0131 olarak kullan\u0131l\u0131rsa, ortada ger\u00e7ek bir hesapla\u015fmadan de\u011fil, siyasi hasar kontrol\u00fcnden s\u00f6z etmek gerekir.<\/p>\n\n\n\n
Bu, mevcut verilerden otomatik olarak \u00e7\u0131kar\u0131labilecek bir h\u00fck\u00fcm de\u011fil, soru\u015fturman\u0131n kapsam\u0131 ve s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00fczerinden s\u0131nanmas\u0131 gereken bir siyasi de\u011ferlendirmedir.<\/p>\n\n\n\n
As\u0131l mesele tam da buradad\u0131r. Soru\u015fturma nereye kadar gidecektir? Yaln\u0131zca fon y\u00f6neticileri ve \u015firket y\u00f6neticileri mi incelenecektir? Yoksa siyasi n\u00fcfuz sahibi ki\u015filerin i\u015flemleri de ayn\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131kla ara\u015ft\u0131r\u0131lacak m\u0131d\u0131r?<\/p>\n\n\n\n
SPK\u2019n\u0131n ve di\u011fer d\u00fczenleyici kurumlar\u0131n hangi tarihlerde hangi bilgilere sahip oldu\u011fu kamuoyuna a\u00e7\u0131klanacak m\u0131d\u0131r? Fonlar\u0131n ola\u011fan d\u0131\u015f\u0131 bi\u00e7imde b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc d\u00f6nemlerde hangi risk uyar\u0131lar\u0131 verilmi\u015ftir? Hangi \u015firketlerin hisseleri hangi fonlar taraf\u0131ndan ta\u015f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r? Kimler krizden \u00f6nce sat\u0131\u015f yapm\u0131\u015ft\u0131r? Kimler y\u00fcksek fiyatlardan fonlara veya k\u00fc\u00e7\u00fck yat\u0131r\u0131mc\u0131lara mal satm\u0131\u015ft\u0131r? Para hareketi nereye uzanmaktad\u0131r?<\/p>\n\n\n\n
Bu sorular cevaplanmadan olay\u0131n ger\u00e7ek boyutunu bilmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Soru\u015fturman\u0131n geni\u015fli\u011fi ve dosyada \u00e7ok say\u0131da fon, \u015firket ve ki\u015finin yer almas\u0131, meselenin tek bir \u015firket ya da tek bir siyaset\u00e7iyle a\u00e7\u0131klanamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. G\u00f6r\u00fcnen tablo b\u00fcy\u00fckse, g\u00f6r\u00fcnmeyen ili\u015fkiler a\u011f\u0131n\u0131n ne kadar b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu da ancak ayr\u0131nt\u0131l\u0131 incelemeyle ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Tam burada \u201csoygun ve talan d\u00fczeni\u201d kavram\u0131n\u0131n ekonomik i\u00e7eri\u011fi \u00f6nem kazan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Soygun yaln\u0131zca kamu kasas\u0131ndan yasa d\u0131\u015f\u0131 bi\u00e7imde para almak de\u011fildir. Servetin geni\u015f toplumsal kesimlerden dar bir \u00e7evreye sistematik bi\u00e7imde aktar\u0131lmas\u0131 da bu tart\u0131\u015fman\u0131n par\u00e7as\u0131d\u0131r. Bu aktar\u0131m vergi sistemiyle, enflasyonla, \u00fccretlerin bask\u0131lanmas\u0131yla, kamu varl\u0131klar\u0131n\u0131n devriyle, ihalelerle, kredi politikalar\u0131yla, imar kararlar\u0131yla ya da finans piyasalar\u0131ndaki bilgi ve eri\u015fim e\u015fitsizli\u011fiyle ger\u00e7ekle\u015febilir.<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye\u2019de son y\u0131llarda siyasal eri\u015fimin ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na ekonomik de\u011fere d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc y\u00f6n\u00fcndeki tart\u0131\u015fmalar\u0131n kayna\u011f\u0131 budur. Bir \u015firketin b\u00fcy\u00fcmesi yaln\u0131zca \u00fcretkenli\u011fiyle, teknolojisiyle ya da rekabet g\u00fcc\u00fcyle belirlenmez. Kamu ihalelerine ula\u015fmak, kredi imkanlar\u0131ndan yararlanmak, belirli te\u015fvikleri almak, d\u00fczenleyici kararlar\u0131 \u00f6nceden \u00f6ng\u00f6rebilmek veya siyasal karar merkezleriyle yak\u0131n ili\u015fkiler kurabilmek de sermaye birikiminin \u00f6nemli unsurlar\u0131 haline gelebilir.<\/p>\n\n\n\n
B\u00f6yle bir ortamda piyasa ile siyaset aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131r giderek bulan\u0131kla\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bu nedenle fon krizini \u201cpiyasa hatas\u0131\u201d diye a\u00e7\u0131klamak yetersizdir. Burada devlet ile piyasa kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya de\u011fildir. Tam tersine devletin d\u00fczenlemeleriyle, kredi politikalar\u0131yla, denetim kurumlar\u0131yla ve siyasal kararlar\u0131yla \u015fekillenen bir piyasa yap\u0131s\u0131 s\u00f6z konusudur. Devlet ekonomik alan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda duran tarafs\u0131z bir hakem de\u011fildir; sermaye birikiminin \u015fartlar\u0131n\u0131 do\u011frudan belirleyen temel akt\u00f6rlerden biridir.<\/p>\n\n\n\n
Denetim kurumlar\u0131 da s\u0131n\u0131flar \u00fcst\u00fc kurumlar de\u011fildir. SPK\u2019n\u0131n g\u00f6revi yaln\u0131zca k\u00fc\u00e7\u00fck yat\u0131r\u0131mc\u0131y\u0131 korumak de\u011fil, sermaye piyasalar\u0131n\u0131n s\u00fcreklili\u011fini ve istikrar\u0131n\u0131 da sa\u011flamakt\u0131r. Bu iki ama\u00e7 her zaman ayn\u0131 y\u00f6nde i\u015flemeyebilir. Bazen finansal sistemin \u00e7\u00f6kmesini \u00f6nlemek ile yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131n zarar\u0131n\u0131 s\u0131n\u0131rlamak aras\u0131nda farkl\u0131 \u00f6ncelikler ortaya \u00e7\u0131kabilir.<\/p>\n\n\n\n
Bu nedenle bug\u00fcn sorulmas\u0131 gereken yaln\u0131zca \u201cSPK neden denetlemedi?\u201d de\u011fildir. Daha do\u011fru soru, denetimin hangi a\u015famada devreye girdi\u011fi ve kimin \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131n korunmas\u0131na \u00f6ncelik verildi\u011fidir.<\/p>\n\n\n\n
E\u011fer m\u00fcdahale k\u00fc\u00e7\u00fck yat\u0131r\u0131mc\u0131n\u0131n zarar\u0131 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda de\u011fil, krizin Borsa \u0130stanbul\u2019un tamam\u0131n\u0131, finans sistemini ve iktidar\u0131n ekonomik istikrar s\u00f6ylemini tehdit etti\u011fi noktada geldiyse, burada basit bir denetimsizlikten daha fazla \u015fey vard\u0131r. Burada denetimin se\u00e7ici kullan\u0131m\u0131, sistemik risk ile bireysel zarar aras\u0131ndaki \u00f6ncelik s\u0131ras\u0131 ve devletin s\u0131n\u0131fsal i\u015flevi tart\u0131\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Fon krizinin emekli yoksullu\u011fu ve \u00fccretlilerin giderek a\u011f\u0131rla\u015fan ya\u015fam ko\u015fullar\u0131yla ba\u011flant\u0131s\u0131 da tam bu noktada ortaya \u00e7\u0131kar. Bir tarafta finansal varl\u0131klardan k\u0131sa s\u00fcrede b\u00fcy\u00fck servetler kazanabilen kesimler bulunurken, di\u011fer tarafta milyonlarca emekli temel ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamakta zorlanmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ayn\u0131 ekonomik d\u00fczende birileri i\u00e7in kriz servet b\u00fcy\u00fctme f\u0131rsat\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrken, ba\u015fkalar\u0131 i\u00e7in hayat\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrememe noktas\u0131na kadar ilerleyen bir yoksulla\u015fma yaratmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bu nedenle fon krizi ile Ali \u015eekero\u011flu\u2019nun Anayasa Mahkemesi \u00f6n\u00fcnde ya\u015fam\u0131na son vermesi birbirinden tamamen ba\u011f\u0131ms\u0131z iki olay olarak g\u00f6r\u00fclemez. Birisi finans piyasas\u0131n\u0131n tepesinde ya\u015fanan servet hareketlerini, di\u011feri ekonomik d\u00fczenin alt katmanlar\u0131nda biriken yoksullu\u011fu ve \u00e7aresizli\u011fi g\u00f6stermektedir. Bunlar ayn\u0131 sistemin iki ayr\u0131 sonucu olarak okunabilir.<\/p>\n\n\n\n
Kapitalist kriz d\u00f6nemlerinde kullan\u0131lan dil bile bu s\u0131n\u0131fsal ayr\u0131m\u0131 ortaya koymaktad\u0131r. Emekli ayl\u0131klar\u0131 tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda b\u00fct\u00e7e dengesi denir. \u00dccret art\u0131\u015flar\u0131 tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda enflasyon tehlikesi denir. Sosyal harcamalar g\u00fcndeme geldi\u011finde mali disiplin denir.<\/p>\n\n\n\n
Buna kar\u015f\u0131l\u0131k b\u00fcy\u00fck \u015firketler, bankalar ya da finansal fonlar sorun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131nda \u201csistemik risk\u201d kavram\u0131 devreye girer. O zaman kamu otoritesinin m\u00fcdahalesi, likidite sa\u011flanmas\u0131, bor\u00e7lar\u0131n yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131 veya kurallar\u0131n esnetilmesi me\u015fru g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
\u201cK\u00e2r \u00f6zel, zarar toplumsal\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fcn ekonomik anlam\u0131 tam olarak budur. Sermayenin kazanc\u0131 \u00f6zel m\u00fclkiyet olarak kal\u0131rken, krizin toplumsal sonu\u00e7lar\u0131 devlet taraf\u0131ndan y\u00f6netilir. Fon krizinde g\u00f6r\u00fclen mekanizma da bunun g\u00fcncel bi\u00e7imlerinden biridir.<\/p>\n\n\n\n
Bu nedenle bug\u00fcnk\u00fc tart\u0131\u015fman\u0131n merkezinde birka\u00e7 ki\u015finin ahlak\u0131 de\u011fil, T\u00fcrkiye\u2019de servetin nas\u0131l \u00fcretildi\u011fi, kimlere aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve devletin bu aktar\u0131m s\u00fcre\u00e7lerindeki rol\u00fc bulunmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
E\u011fer sorun yaln\u0131zca birka\u00e7 \u201ck\u00f6t\u00fc akt\u00f6r\u201d ise onlar cezaland\u0131r\u0131l\u0131r, sistem temizlenir ve hayat devam eder. Fakat e\u011fer sorun siyasi eri\u015fimin ekonomik avantaja d\u00f6n\u00fc\u015febildi\u011fi, denetimin kriz ortaya \u00e7\u0131kana kadar etkisiz kald\u0131\u011f\u0131 ve finansal risklerin geni\u015f toplum kesimlerine yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 birikim modelinin kendisiyse, birka\u00e7 istifa veya birka\u00e7 tutuklama bu sorunu \u00e7\u00f6zemez.<\/p>\n\n\n\n
B\u00f6ylesi ad\u0131mlar, daha geni\u015f yap\u0131n\u0131n sorgulanmas\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda dosyan\u0131n \u00fczerini \u00f6rtme i\u015flevi de g\u00f6rebilir. B\u00fcy\u00fck siyasi ve finansal skandallarda sistem tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n ki\u015fi tart\u0131\u015fmas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesi yeni bir y\u00f6ntem de\u011fildir. Bir y\u00f6netici istifa eder, bir b\u00fcrokrat g\u00f6revden al\u0131n\u0131r, birka\u00e7 ki\u015fi tutuklan\u0131r ve ard\u0131ndan \u201cdevlet g\u00f6revini yapt\u0131\u201d denir.<\/p>\n\n\n\n
Oysa temel soru yerinde durmaktad\u0131r: E\u011fer devlet g\u00f6revini yap\u0131yorduysa b\u00f6ylesine b\u00fcy\u00fck bir yap\u0131 nas\u0131l olu\u015ftu?<\/p>\n\n\n\n
131 fon tasfiye edilebilir. Fonlar\u0131n varl\u0131klar\u0131 sat\u0131labilir. Baz\u0131 yat\u0131r\u0131mc\u0131lar\u0131n zararlar\u0131 s\u0131n\u0131rlanabilir. Bir parti y\u00f6neticisi istifa edebilir. Baz\u0131 ki\u015filer yarg\u0131lanabilir.<\/p>\n\n\n\n
Fakat bunlar\u0131n hi\u00e7biri krizin ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 yap\u0131sal sorunu ortadan kald\u0131rmaz.<\/p>\n\n\n\n
Sorun yaln\u0131zca kimin ne kadar kazand\u0131\u011f\u0131, kimin hangi hisseden ne kadar para \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 ya da hangi fon y\u00f6neticisinin hangi usuls\u00fczl\u00fc\u011fe kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 de\u011fildir. As\u0131l sorun, milyonlar\u0131n eme\u011fiyle ve yoksulla\u015fmas\u0131yla yarat\u0131lan kaynaklar\u0131n dar bir sermaye ve siyasi ayr\u0131cal\u0131k \u00e7evresine aktar\u0131lmas\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan ekonomik ve siyasal yap\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bir tarafta \u00fccretlinin, emeklinin ve k\u00fc\u00e7\u00fck yat\u0131r\u0131mc\u0131n\u0131n ekme\u011fi k\u00fc\u00e7\u00fcl\u00fcrken, di\u011fer tarafta siyasi ba\u011flant\u0131lar, finansal ayr\u0131cal\u0131klar ve bilgiye eri\u015fim imkanlar\u0131 \u00fczerinden servetlerin b\u00fcy\u00fcmesi, tart\u0131\u015fman\u0131n merkezine yaln\u0131zca tek tek ki\u015fileri de\u011fil, bu servet transferini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan sistemi koymay\u0131 gerektirir.<\/p>\n\n\n\n
Bug\u00fcn kamuoyunun \u00f6n\u00fcnde duran 131 fon, yakla\u015f\u0131k 18 milyar dolarl\u0131k b\u00fcy\u00fckl\u00fck ve y\u00fcz binlerce yat\u0131r\u0131mc\u0131 bu nedenle buzda\u011f\u0131n\u0131n yaln\u0131zca g\u00f6r\u00fcnen y\u00fcz\u00fcd\u00fcr. Su alt\u0131nda kalan k\u0131s\u0131m, para ile siyasi g\u00fc\u00e7 aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131larda, fonlar\u0131n ve \u015firketlerin i\u015flem a\u011flar\u0131nda, d\u00fczenleyici kurumlar\u0131n kararlar\u0131nda ve bu mekanizmalardan kimlerin ne \u00f6l\u00e7\u00fcde yararland\u0131\u011f\u0131nda sakl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Mesele yaln\u0131zca birka\u00e7 ki\u015finin ki\u015fisel h\u0131rs\u0131 ya da a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc de\u011fildir. Esas mesele, zenginli\u011fi yukar\u0131ya, krizin ve yoksulla\u015fman\u0131n bedelini ise geni\u015f toplum kesimlerine da\u011f\u0131tan mekanizman\u0131n kendisidir.<\/p>\n\n\n\n
Bu mekanizma de\u011fi\u015fmeden, siyasi eri\u015fimin ekonomik ayr\u0131cal\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc ili\u015fkiler sorgulanmadan, denetim kurumlar\u0131n\u0131n kimin \u00e7\u0131kar\u0131n\u0131 ne zaman korudu\u011fu a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturulmadan ve servet transferini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan yap\u0131lar ortadan kald\u0131r\u0131lmadan benzer krizlerin ba\u015fka isimler ve ba\u015fka fonlar \u00fczerinden yeniden ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilemez.<\/p>\n\n\n\n
Fon krizi bu nedenle art\u0131k yaln\u0131zca bir finans skandal\u0131 de\u011fildir. T\u00fcrkiye\u2019de iktidar-sermaye ili\u015fkilerinin, servet transferinin ve devletin ekonomik d\u00fczen i\u00e7indeki rol\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131yla tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 daha geni\u015f bir siyasi ekonomi krizidir.<\/p>\n\n\n\n
G\u00f6r\u00fcnen para b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Ancak as\u0131l mesele, o paran\u0131n arkas\u0131nda duran d\u00fczen ve ili\u015fkilerdir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
T\u00fcrkiye\u2019de patlak veren fon krizi, birka\u00e7 fon...<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":10705,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[7,29],"tags":[],"manset":[],"bilesen":[],"class_list":["post-10704","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-makaleler","category-manset"],"amp_enabled":true,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kolektifmucadele1.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10704","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/kolektifmucadele1.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kolektifmucadele1.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kolektifmucadele1.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kolektifmucadele1.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10704"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kolektifmucadele1.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10704\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10706,"href":"https:\/\/kolektifmucadele1.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10704\/revisions\/10706"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kolektifmucadele1.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10705"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kolektifmucadele1.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10704"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kolektifmucadele1.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10704"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kolektifmucadele1.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10704"},{"taxonomy":"manset","embeddable":true,"href":"https:\/\/kolektifmucadele1.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/manset?post=10704"},{"taxonomy":"bilesen","embeddable":true,"href":"https:\/\/kolektifmucadele1.org\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/bilesen?post=10704"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}