Eğitim hakkı piyasaya, gelecek sermayeye teslim edilemez: 2027 bütçesinin sınıfsal gerçekliği – Ahmet Öztürk

featured
Paylaş

2027 yılı eğitim bütçesi, iktidarın ekonomik ve siyasal tercihlerinin en açık göstergelerinden biri. Rakamlar büyürken kamusal eğitimin merkezi bütçeden aldığı pay küçülüyor; devlet okulları kaynak yetersizliğiyle mücadele ederken özel eğitim sermayesi güçleniyor. Yoksul çocukların eğitim hakkı giderek ailelerinin ekonomik koşullarına bağımlı hale gelirken, laik, bilimsel, demokratik ve ana dilinde eğitim talepleri karşılıksız bırakılıyor. Eğitim bütçesi üzerindeki tartışma, gerçekte nasıl bir toplum ve nasıl bir gelecek kurulmak istendiği sorusunu gündeme getiriyor.

Bütçe rakamlardan ibaret değildir, sınıfsal bir tercihtir

Türkiye Büyük Millet Meclisi Plan ve Bütçe Komisyonu’nda 12 Kasım’da görüşülen 2027 yılı Milli Eğitim Bakanlığı bütçesi, AKP iktidarının eğitim politikalarının toplumsal sonuçlarını yeniden tartışmaya açtı. Bakanlığa ayrılması öngörülen 2 trilyon 458 milyar liralık kaynak, ilk bakışta büyük bir bütçeye işaret ediyor. Ancak bu büyüklük, kamusal eğitimin gerçek ihtiyaçlarıyla ve ülkenin toplam kaynaklarıyla birlikte değerlendirildiğinde farklı bir tablo ortaya çıkıyor.

MEB bütçesi nominal olarak büyürken merkezi yönetim bütçesinden aldığı pay geriliyor. 2016 yılında yüzde 13,38 olan bu pay, 2027 yılı teklifinde yüzde 9,02 düzeyine düşmüş durumda. Milli gelir içindeki payın da gerilemesi, kamusal eğitime verilen önceliğin sorgulanmasını gerektiriyor.

Üstelik bütçenin yüzde 82,1’inin personel ve sosyal güvenlik giderlerine ayrılması, eğitim kurumlarının fiziki altyapısının güçlendirilmesi, yeni okulların yapılması ve öğrencilerin temel ihtiyaçlarının karşılanması için geriye kalan kaynakların yeterliliği sorununu gündeme getiriyor.

Kuşkusuz öğretmenlerin ve eğitim emekçilerinin ücretleri bir yük değil, kamusal eğitimin vazgeçilmez unsurudur. Asıl sorun, eğitim çalışanlarının insanca yaşayabilecekleri ücretlerden mahrum bırakılması ve eğitimin diğer ihtiyaçları için yeterli kamusal kaynak ayrılmamasıdır.

Marksist bir perspektiften bakıldığında bütçe, devletin tarafsız bir muhasebe belgesi değildir. Toplumsal üretim sonucunda ortaya çıkan kaynakların hangi sınıfların çıkarları doğrultusunda dağıtıldığını gösteren siyasal bir belgedir.

Bu nedenle asıl mesele, eğitime kaç trilyon lira ayrıldığı değil, üretilen toplumsal zenginliğin ne kadarının halkın ortak ihtiyaçları için kullanıldığıdır.

Türkiye’de eğitimin giderek piyasa ilişkileri içinde yeniden örgütlenmesi, neoliberal dönüşümün en yıkıcı sonuçlarından birini oluşturuyor.

Özel okulların toplam okullar içindeki payının yüzde 20’yi aşması, eğitim alanındaki ticarileşmenin ulaştığı boyutu gösteriyor. Her beş okuldan birinin özel okul olduğu bir ülkede, eğitim giderek kamusal bir hak olmaktan uzaklaşarak satın alma gücüne bağlı bir hizmete dönüşme tehlikesiyle karşı karşıya kalıyor.

Bir tarafta yüksek ücretli özel okullarda yabancı dil, teknoloji, sanat ve bilimsel etkinlikler açısından geniş olanaklara sahip çocuklar; diğer tarafta kalabalık sınıflarda, temizlik personeli bulunmayan ve temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan devlet okullarında eğitim gören milyonlarca emekçi çocuğu bulunuyor.

Bu tablo yalnızca eğitimde fırsat eşitsizliği değildir. Kapitalist toplumun sınıfsal ayrımlarının eğitim sistemi içinde yeniden üretilmesidir.

Sermaye sahibi ailelerin çocukları daha geniş olanaklara ulaşırken işçilerin, işsizlerin, güvencesiz çalışanların ve yoksul köylülerin çocukları ekonomik koşullarının sınırları içinde bir geleceğe mahkûm ediliyor.

Böyle bir sistemde eğitim, toplumsal eşitsizlikleri ortadan kaldıran bir araç olmaktan çıkıp mevcut sınıfsal hiyerarşiyi yeniden üreten bir mekanizmaya dönüşüyor.

Özel okullarda çalışan öğretmenlerin düşük ücretlere, uzun çalışma saatlerine ve güvencesiz istihdam biçimlerine maruz kalması da aynı sömürü ilişkilerinin başka bir boyutunu oluşturuyor. Eğitim sermayesi yalnızca öğrenciler üzerinden değil, eğitim emekçilerinin emeği üzerinden de büyüyor.

Oysa eğitim ticari bir meta, öğrenciler müşteri, öğretmenler de maliyeti düşürülmesi gereken iş gücü değildir. Eğitim, herkesin eşit koşullarda ulaşması gereken temel bir toplumsal haktır.

Yoksul çocukların geleceği tasarruf konusu olamaz

Eğitim bütçesinin en önemli çelişkilerinden biri, milyonlarca öğrencinin günlük yaşamını doğrudan etkileyen sorunların kalıcı biçimde çözülememesidir.

Bugün birçok aile çocuklarının beslenme, ulaşım, kırtasiye ve barınma giderlerini karşılamakta zorlanıyor. Devlet okullarının temizlik, bakım, güvenlik ve yardımcı personel ihtiyaçları ise yeterli ve sürekli kamusal istihdam yerine geçici uygulamalarla karşılanmaya çalışılıyor.

Ücretsiz okul yemeği, sağlıklı içme suyu, güvenli ulaşım ve nitelikli eğitim materyalleri gibi temel ihtiyaçların bütün öğrencilere kamusal güvenceyle sunulamaması, çocukların eğitim hakkını ailelerin gelirine bağımlı hale getiriyor.

Açlık ve yoksulluk koşullarında eğitim gören bir çocuğun, ekonomik olanakları geniş bir aileden gelen çocukla eşit koşullarda yarıştığını ileri sürmek, toplumsal gerçekliği görmezden gelmektir.

Üstelik eğitimden kopuş, çocuk işçiliği ve erken yaşta çalışma sorunlarıyla da doğrudan bağlantılıdır. Yoksulluğun derinleştiği koşullarda çocuklar eğitimlerine devam etmek yerine aile bütçesine katkı sunmak zorunda kalabiliyor.

Mesleki eğitim adı altında öğrencilerin işletmelerde ucuz iş gücü olarak kullanılmasının önüne geçilmesi de bu nedenle önem taşıyor. Eğitim ile üretim arasında kurulacak ilişki, sermayenin ucuz emek ihtiyacına değil, gençlerin bilimsel, teknik ve toplumsal gelişimine hizmet etmelidir.

Sosyalist bir eğitim anlayışı açısından hiçbir çocuk ailesinin ekonomik durumundan dolayı nitelikli eğitimden mahrum bırakılamaz. Okul yemeği, ulaşım, barınma ve eğitim materyalleri birer yardım değil, kamusal hak olarak güvence altına alınmalıdır.

Laik ve bilimsel eğitim, demokratik toplumun temelidir

Eğitim bütçesi tartışmasının bir diğer boyutu, devletin kamusal kaynakları hangi kurumlara ve hangi toplumsal amaçlar doğrultusunda aktardığıdır.

2027 yılı için Diyanet İşleri Başkanlığı’na yaklaşık 229 milyar lira ayrılması öngörülürken, laik ve bilimsel eğitim alanındaki ihtiyaçların karşılanamaması siyasal öncelikler konusunda ciddi soru işaretleri yaratıyor.

Sorun, toplumun inanç özgürlüğünü ya da bireylerin dini yaşamını tartışmaya açmak değildir. Sorun, devletin kamu kaynaklarını kullanarak eğitim alanında belirli dini ve ideolojik anlayışları güçlendirmesi, buna karşılık farklı inançlardan ve inançsız kesimlerden yurttaşların eşit haklarını yeterince güvence altına almamasıdır.

Dini vakıflarla yapılan eğitim iş birlikleri, cemaat ve tarikatların eğitim alanındaki etkisi ve kamusal hizmetlerin bu yapılar üzerinden yürütülmesi, demokratik denetim ve laiklik açısından sorgulanmalıdır.

Laiklik, yalnızca din ile devletin birbirinden ayrılması değil, bütün çocukların herhangi bir inanç ya da ideolojik dayatmaya maruz kalmadan bilimsel eğitim alabilmesinin de güvencesidir.

Bilimsel düşüncenin, eleştirel aklın ve sorgulama kültürünün zayıflatıldığı bir eğitim sistemi, özgür bireyler yetiştirmek yerine itaat kültürünü yaygınlaştırma riski taşır.

Sosyalist bir perspektif, inanç özgürlüğünü savunurken devletin bütün yurttaşlara eşit mesafede durmasını, kamusal eğitimin dinsel yapılardan bağımsız ve demokratik ilkeler temelinde örgütlenmesini zorunlu görür.

Ana dilinde eğitim olmadan eşitlik ve demokratik barış kurulamaz

Türkiye’de eğitim sisteminin en köklü demokratik sorunlarından biri de farklı halkların kendi ana dillerinde eğitim görme hakkının güvence altına alınmamış olmasıdır.

Özellikle Kürt çocuklarının ana dilinde eğitim hakkından yoksun bırakılması, yalnızca pedagojik değil, aynı zamanda tarihsel, kültürel ve siyasal bir eşitsizlik sorunudur.

Çocuğun kendi ana dilinde öğrenebilmesi, düşüncelerini ifade edebilmesi ve kültürel kimliğini özgürce geliştirebilmesi temel bir demokratik haktır.

Demokratik bir eğitim sistemi, farklı dilleri ve kültürleri tehdit olarak değil, toplumsal zenginlik olarak kabul etmelidir.

Ana dilinde eğitim hakkının anayasal ve yasal güvenceye kavuşturulması, öğretmen yetiştirilmesi, ders materyallerinin hazırlanması ve gerekli eğitim kurumlarının oluşturulması için kamusal kaynak ayrılmasını gerektirir.

Bu nedenle ana dilinde eğitim talebi, bütçe politikalarından bağımsız ele alınamaz.

Barıştan söz edilen bir ülkede, farklı halkların eşit yurttaşlık taleplerinin ertelenmesi kalıcı bir demokratik çözümün önündeki engellerden biridir.

Barış yalnızca silahların susmasıyla sınırlı değildir. Eşitsizliklerin giderilmesini, kültürel hakların tanınmasını ve toplumun bütün kesimlerinin demokratik yaşama eşit biçimde katılmasını gerektirir.

Ana dilinde eğitim hakkı, bir ayrıcalık değil, eşitliğin ve birlikte özgür yaşamanın temel koşullarından biridir.

Üniversiteler sermayenin ve siyasal iktidarın değil, toplumun olmalıdır

Eğitimin piyasalaştırılması ve siyasi denetim altına alınması yalnızca ilk ve ortaöğretim kurumlarıyla sınırlı değildir.

Üniversitelerin akademik, idari ve mali özerkliğinin zayıflaması; üniversite yönetimlerinde merkezi atama mekanizmalarının belirleyici olması ve öğrencilerin demokratik haklarına yönelik disiplin uygulamaları, yükseköğretimin geleceğini doğrudan etkiliyor.

Bilimsel üretimin özgürce gelişebilmesi için üniversitelerin siyasi iktidarın müdahalelerinden ve sermayenin kısa vadeli kâr beklentilerinden bağımsız olması gerekir.

Ancak yükseköğretimin giderek piyasanın iş gücü ihtiyaçları doğrultusunda yeniden yapılandırılması, bilimsel bilginin toplumsal yararını ikinci plana itiyor.

Öğrenciler mezuniyet sonrasında işsizlik ve güvencesizlikle karşılaşırken akademisyenler de ekonomik baskılar, iş güvencesi sorunları ve akademik özgürlük üzerindeki sınırlamalarla mücadele ediyor.

Üniversitelerin özgür olmadığı bir toplumda eleştirel düşüncenin, bilimsel gelişmenin ve demokratik kültürün güçlenmesi mümkün değildir.

Öğrencilerin, akademisyenlerin ve üniversite emekçilerinin yönetim süreçlerine demokratik biçimde katıldığı, parasız, özerk ve bilimsel yükseköğretim anlayışı bu nedenle yalnızca üniversitelerin değil, bütün toplumun ihtiyacıdır.

Başka bir eğitim bütçesi, başka bir toplumsal düzen mümkündür

2027 yılı eğitim bütçesi etrafındaki tartışma, eğitim sisteminin uzun süredir biriken yapısal sorunlarının yalnızca kaynak artırımıyla çözülemeyeceğini gösteriyor.

Elbette kamusal eğitime daha fazla kaynak ayrılması zorunludur. Ancak bu kaynakların hangi toplumsal amaçlar doğrultusunda kullanılacağı da en az miktarı kadar önemlidir.

Sermayenin çıkarlarını önceleyen, eğitimi ticarileştiren, öğrencileri rekabetin ve sınav baskısının içine hapseden bir anlayış değişmediği sürece bütçe büyüklüğündeki artışlar tek başına eğitimde eşitliği sağlamayacaktır.

Toplumun ortak ihtiyaçlarını esas alan demokratik bir eğitim bütçesi; kamusal yatırımların artırılmasını, öğretmenlere insanca yaşamaya yetecek ücretler verilmesini, güvenceli istihdamın yaygınlaştırılmasını, bütün öğrencilere ücretsiz ve sağlıklı beslenme sağlanmasını, ana dilinde eğitim hakkının tanınmasını ve laik, bilimsel eğitimin güvence altına alınmasını temel almalıdır.

Bu dönüşümün gerçekleşmesi ise bütçe kararlarının yalnızca merkezi siyasi iktidar tarafından alınması yerine öğretmenlerin, öğrencilerin, velilerin, sendikaların, yerel toplulukların ve demokratik kitle örgütlerinin katılımıyla belirlenmesini gerektirir.

Eğitim emekçilerinin ve öğrencilerin örgütlü mücadelesi, bu nedenle yalnızca ekonomik taleplerin değil, demokratik bir toplum arayışının da önemli bir parçasıdır.

Bugün Türkiye’de eğitim alanında yaşanan kriz, kapitalist sistemin yarattığı sınıfsal eşitsizliklerden ve kamusal hizmetleri piyasa mantığına tabi kılan siyasal tercihlerden ayrı düşünülemez.

Bir yanda özel okulların, eğitim şirketlerinin ve sermaye çevrelerinin büyüyen ekonomik gücü, diğer yanda çocuklarının temel eğitim ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan milyonlarca emekçi aile bulunuyor.

Bu çelişki, eğitimin geleceğine ilişkin mücadelenin aynı zamanda toplumsal eşitlik ve sınıf mücadelesinin ayrılmaz bir parçası olduğunu ortaya koyuyor.

Eğitimin özgürleştirici niteliğini yeniden kazanması, yalnızca bütçe kalemlerinin değiştirilmesiyle değil, eğitimin toplumsal amacının yeniden tanımlanmasıyla mümkündür.

Çocukların geleceğinin ailelerinin gelirine, sermayenin taleplerine ya da siyasi iktidarın ideolojik tercihlerine göre belirlenmediği bir eğitim düzeni mümkündür. Bunun yolu, eğitim hakkını piyasanın elinden alarak toplumun ortak ve demokratik sorumluluğu haline getirmekten geçiyor.

Çünkü eğitim bir ayrıcalık değil, haktır. Bilgi bir meta değil, toplumsal zenginliktir. Gelecek ise sermayenin değil, halkındır.