İran’da son yıllarda farklı dalgalar hâlinde devam eden rejim karşıtı protestolar, ekonomik krizle birlikte yeniden ülke geneline yayılırken, can kayıplarına ilişkin endişeler artıyor. İran İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı (HRANA), ülkede devam eden protestolarda hayatını kaybedenlerin sayısının 538’e yükseldiğini duyurdu.
HRANA’nın açıklamasına göre, son iki haftada yaşanan olaylarda 490’ı eylemci, 48’i emniyet görevlisi olmak üzere en az 538 kişi yaşamını yitirdi. Açıklamada ayrıca 10 bin 600’den fazla kişinin gözaltına alındığı belirtildi.
İranlı yetkililer ise ölü ve gözaltı sayılarına ilişkin resmî bir açıklama yapmadı. Associated Press (AP), can kaybına ilişkin rakamları bağımsız olarak teyit edemediğini bildirdi.
HRANA, daha önce yayımladığı raporda ölü sayısının 116 olduğunu açıklamıştı.
PROTESTOLARIN ARKA PLANI
İran’da son yıllardaki kitlesel protestoların önemli bir dönüm noktası, Eylül 2022’de 22 yaşındaki Jina (Mahsa) Amini’nin, başörtüsünü “kurallara uygun takmadığı” gerekçesiyle gözaltına alındıktan sonra hayatını kaybetmesi oldu. Amini’nin ölümü, ülke genelinde kadınların öncülük ettiği ve kısa sürede rejim karşıtı bir harekete dönüşen geniş çaplı eylemleri tetiklemişti.
Bu süreçte “Kadın, Yaşam, Özgürlük” sloganıyla düzenlenen protestolara sert müdahalelerde bulunulmuş, yüzlerce kişi hayatını kaybetmiş, binlerce kişi gözaltına alınmıştı.
EKONOMİK KRİZ YENİ DALGAYI TETİKLEDİ
Son protesto dalgası ise ağırlıklı olarak ekonomik nedenlerle başladı. Tahran’daki Kapalı Çarşı esnafının greve gitmesiyle başlayan eylemler, kısa sürede diğer eyaletlere yayıldı ve yeniden rejim karşıtı bir karakter kazandı.
Son bir yılda tarihi dip seviyelere gerileyen İran riyali, yüzde 40’a yaklaşan enflasyon, yaptırımlar, kötü yönetim ve yolsuzluk iddiaları, halkın alım gücünü ciddi biçimde düşürdü. Ekonomik sıkıntılar, daha önceki siyasi ve toplumsal taleplerle birleşerek protestoların yayılmasında etkili oldu.
