ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in Shenzhen’de gerçekleştirdiği üçlü zirve, dünya siyasetinde değişen güç dengelerini yeniden gündeme taşıdı. Üç liderin yayımladığı dört maddelik “barış bildirgesi”, uluslararası güvenlik ve stratejik istikrar konusunda ortak bir yaklaşım ortaya koyarken Ukrayna ve İran savaşlarına ilişkin somut bir çözüm içermedi. Zirvenin 1945 Yalta Konferansı’na benzetilmesi ise temel bir soruyu gündeme getiriyor: Dünya, büyük güçlerin kendi aralarında nüfuz alanlarını ve çıkar ilişkilerini yeniden düzenlediği.
Shenzhen zirvesi: Barış söyleminin ardındaki güç ilişkileri
Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenen Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi kapsamında ABD, Çin ve Rusya liderlerinin bir araya gelmesi, sıradan bir diplomatik buluşmanın ötesinde anlam taşıyor. Görüşme, uluslararası kapitalist sistemde ekonomik rekabetin, jeopolitik gerilimlerin ve askeri çatışmaların yoğunlaştığı bir dönemde gerçekleşti.
Üç liderin yayımladığı ortak bildirgede Birleşmiş Milletler reformu, enerji arzının güvence altına alınması, devlet yetkililerinin uluslararası hukuktaki dokunulmazlığı ve nükleer savaş riskinin azaltılması öne çıktı.
Ancak bildirgenin asıl dikkat çekici yanı, ele aldığı konular kadar dışarıda bıraktığı sorunlardı. Ukrayna savaşı ve İran merkezli bölgesel savaş konusunda somut bir çözüm açıklanmadı. Ateşkes takvimi belirlenmediği gibi askeri gerilimlerin azaltılmasına yönelik bağlayıcı bir yol haritası da ortaya konulmadı.
Bu tablo, üç büyük gücün savaşları sona erdirmekten çok kendi aralarındaki stratejik ilişkileri düzenlemeye öncelik verdiği yorumunu güçlendiriyor. Barış söyleminin merkezine savaşların yarattığı insani yıkımın değil, uluslararası düzenin nasıl yönetileceğidir.
Yalta’dan Shenzhen’e: Tarih tekerrür mü ediyor?
Shenzhen zirvesinin 1945 Yalta Konferansı’na benzetilmesi, büyük güç diplomasisinin tarihsel rolünü yeniden tartışmaya açtı.
İkinci Dünya Savaşı’nın son aşamasında ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve Sovyetler Birliği lideri Josef Stalin, savaş sonrası Avrupa’nın ve uluslararası sistemin geleceğini müzakere etmişti. Yalta, savaş sonrasındaki güç dengelerinin oluşmasında önemli bir dönüm noktasıydı.
Ancak iki toplantı arasında temel bir tarihsel fark bulunuyor.
1945’te Sovyetler Birliği, sosyalist bir ekonomik ve siyasal sistemi temsil ederken ABD ve İngiltere kapitalist dünyanın başlıca güçleriydi. Aralarındaki uzlaşma, Nazi Almanyası’na karşı yürütülen savaşın koşullarında gerçekleşmişti.
Bugün ise ABD, Çin ve Rusya farklı ekonomik ve siyasal yapılara sahip olsalar da aralarındaki güç mücadelesinde pazarlar, teknoloji, enerji kaynakları, sermaye hareketleri ve stratejik nüfuz belirleyici rol oynuyor.
Dolayısıyla Shenzhen’i doğrudan yeni bir Yalta olarak nitelendirmek tarihsel farklılıkları göz ardı etmek olur. Bununla birlikte iki görüşmeyi birbirine yaklaştıran bir özellik var: Dünya siyasetinin geleceğine ilişkin belirleyici sorunlar, en güçlü devletlerin katıldığı sınırlı bir diplomatik masada tartışılıyor.
Yalta’nın tarihsel derslerinden biri, büyük devletlerin kendi aralarında vardıkları uzlaşmaların küçük ülkelerin ve halkların çıkarlarını güvence altına almadığıdır.
Shenzhen’de yeni bir paylaşım anlaşması yapıldığına ilişkin somut ifade olmasada asil amac bu yonlu çabalardır.. Ancak zirve, büyük güçlerin uluslararası düzeni kendi aralarındaki pazarlıklarla yönetme eğilimini tartışmak açısından önem taşıyor.
ABD-Avrupa ayrışması: Batı ittifakında çıkar çatışmaları
Zirvenin dikkat çekici boyutlarından biri de ABD ile Avrupa arasındaki stratejik öncelik farklılıklarını daha görünür hale getirmesidir.
İkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD öncülüğünde kurulan Batı ittifakı, ortak güvenlik ve ekonomik çıkarlar temelinde şekillendi. Ancak bu birliktelik, tarafların çıkarlarının her koşulda örtüştüğü anlamına gelmiyordu.
Trump yönetiminin Rusya ile doğrudan müzakereye ağırlık vermesi, Avrupa’da Washington’un güvenilirliğine ilişkin kaygıları artırdı.
Avrupa açısından Ukrayna savaşı, doğrudan kendi güvenlik mimarisini, enerji politikalarını ve ekonomik geleceğini ilgilendiriyor. ABD ise Rusya ile ilişkilerini düzenlerken Çin’le yürüttüğü küresel rekabeti ve Amerikan sermayesinin stratejik çıkarlarını birlikte değerlendiriyor.
Bu nedenle Ukrayna savaşının nasıl sona erdirileceği, Rusya ile hangi koşullarda müzakere edileceği ve Avrupa’nın gelecekteki güvenlik düzeninin nasıl kurulacağı konusunda görüş ayrılıkları derinleşiyor.
Bu durum Batı ittifakının dağıldığı anlamına gelmese de ittifak içindeki ekonomik ve jeopolitik çelişkilerin belirginleştiğini gösteriyor.
Bu ayrışmayı yalnızca liderlerin kişisel tercihleriyle açıklamak mümkün değildir. Asıl mesele, uluslararası kapitalist sistem içindeki güçlerin ekonomik çıkarlarının ve stratejik önceliklerinin farklılaşmasıdır.
Dört maddelik bildirge ne anlatıyor?
Shenzhen’de açıklanan dört madde, büyük güçlerin hangi konularda uzlaşma aradığını göstermesi bakımından önemlidir.
Birleşmiş Milletler reformu: Üç ülke, BM’nin uluslararası sorunlara daha etkili yanıt verebilmesi için reform yapılmasını destekledi. Ancak burada temel bir çelişki bulunuyor. ABD, Çin ve Rusya, BM Güvenlik Konseyi’nin veto yetkisine sahip beş daimi üyesinden üçü. Dolayısıyla reform çağrısında bulunan devletler, mevcut düzenin en ayrıcalıklı konumlarını da ellerinde tutuyor. Gerçek bir reform, büyük güçlerin ayrıcalıklarını korumaktan öte, diğer ülkelerin eşit temsilini gündeme getirmelidir.
Enerji arzının güvence altına alınması: Rafine petrol ürünlerinin üretiminin ve tedarikinin artırılmasına yönelik ortak yaklaşım, bildirgenin ekonomik boyutunu ortaya koyuyor. Enerji kaynakları ve ticaret yolları üzerindeki denetim, uluslararası rekabetin temel unsurları arasında yer alıyor. Bu nedenle enerji arzına ilişkin uzlaşma, yalnızca dünya ekonomisinin istikrarıyla değil, üç devletin stratejik çıkarlarıyla da bağlantılıdır.
Uluslararası hukuk ve dokunulmazlık: Bildirgede devlet yetkililerinin dokunulmazlığına ve Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin yetkilerinin kullanımına yapılan vurgu özellikle dikkat çekiyor. Uluslararası hukukun seçici biçimde uygulanması ciddi bir sorundur. Ancak bunun çözümü, devlet yöneticilerini savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar bakımından hesap verme sorumluluğundan uzaklaştırmak olamaz. Hukukun güçlü devletlerin yöneticilerini koruyan bir ayrıcalık sistemine dönüşmesi, uluslararası adaletin temelini zayıflatır.
Nükleer savaş riskinin azaltılması: Üç liderin nükleer savaşın kazanılamayacağını ve hiçbir zaman yapılmaması gerektiğini vurgulaması önemlidir. Ne var ki açıklama, bağlayıcı bir silahsızlanma anlaşması içermiyor. Nükleer tehlikenin azaltılmasında belirleyici ölçü, diplomatik niyet beyanları değil, somut silah kontrolü ve silahsızlanma adımları olacaktır.
Bu dört madde birlikte değerlendirildiğinde, zirvenin temel yönelimi daha açık hale geliyor: Büyük güçler, aralarındaki rekabeti ortadan kaldırmadan uluslararası düzenin belirli alanlarında ortak hareket etmenin yollarını arıyor.
Ukrayna ve İran: Barış bildirgesinin sessiz kaldığı savaşlar
Shenzhen görüşmesinin en önemli çelişkisi, dünya barışına ilişkin bir bildirgenin devam eden savaşlara somut çözümler getirmemesidir.
Ukrayna savaşı, ABD-Rusya ilişkilerinin merkezindeki sorunlardan biri olmaya devam ediyor. Çin ise ekonomik ve diplomatik çıkarlarını gözeterek doğrudan sorumluluk üstlenmekten kaçınan bir tutum izliyor.
İran merkezli savaş ve Ortadoğu’daki askeri gerilimler de enerji piyasalarını, uluslararası ticaret yollarını ve bölgesel güvenliği etkiliyor.
Üç büyük gücün enerji arzının istikrarı konusunda ortak yaklaşım açıklarken savaşların sona erdirilmesine yönelik bağlayıcı kararlar almaması, büyük güç diplomasisinin sınırlarını ortaya koyuyor.
Burada belirleyici olan, yalnızca devletlerin güvenlik kaygıları veya stratejik hesapları değildir. Ukrayna halkının kendi geleceğini belirleme hakkı, Ortadoğu halklarının egemenliği ve savaşların yarattığı insani yıkım da değerlendirmelerin merkezinde yer almalıdır.
Çünkü savaşların asıl bedelini devlet başkanları değil; yaşamını yitiren siviller, yerinden edilen milyonlarca insan ve ekonomik yıkıma uğrayan emekçi halklar ödüyor.
Çok kutupluluk anti-emperyalizm anlamına gelir mi?
Shenzhen zirvesinin gündeme getirdiği önemli sorulardan biri de çok kutuplu bir dünya düzeninin nasıl değerlendirilmesi gerektiğidir.
ABD’nin Soğuk Savaş sonrasında sahip olduğu uluslararası üstünlük, Çin’in ekonomik yükselişi ve Rusya’nın askeri-siyasi konumunu koruma çabasıyla yeni sınamalarla karşı karşıya bulunuyor.
Ancak ABD merkezli tek kutuplu düzenin zayıflaması, kendiliğinden daha demokratik ve eşitlikçi bir dünya kurulacağı anlamına gelmez.
Bir büyük gücün başka bir büyük güç tarafından dengelenmesi, halkların ekonomik bağımlılıktan, sömürüden ve askeri müdahalelerden kurtulması demek değildir.
Hangi devletin hangi büyük güçle ittifak kurduğu değil, bu ilişkilerin halkların bağımsızlığına, egemenliğine ve yaşam koşullarına nasıl yansıdığı olmalıdır.
ABD’nin askeri müdahaleciliğine karşı çıkarken Rusya’nın müdahalelerini görmezden gelmek ya da Çin’in ekonomik politikalarını eleştiriden muaf tutmak tutarlı bir anti-emperyalist yaklaşım değildir. Aynı şekilde Rusya ve Çin’i eleştirirken ABD’nin küresel askeri varlığını ve ekonomik baskı mekanizmalarını göz ardı etmek de uluslararası güç ilişkilerini eksik değerlendirmek olur.
Anti-emperyalizm, büyük güçlerden birinin safında yer almak değil, halkların kendi kaderlerini belirleme hakkını savunmaktır.
Yeni bir paylaşım düzenine doğru mu?
Shenzhen zirvesinde yeni nüfuz alanlarının resmen belirlendiğine veya dünya üzerinde kapsamlı bir paylaşım anlaşması yapıldığına ilişkin somut kanıt bulunmuyor. Bu nedenle görüşmeyi şimdiden yeni bir Yalta olarak ilan etmek doğru olmaz.
Ancak büyük güçlerin uluslararası düzenin temel sorunlarını kendi aralarında müzakere etmesi, emperyalist rekabetin değişen biçimlerini tartışmayı gerekli kılıyor.
Lenin’in emperyalizm çözümlemesinde vurguladığı kapitalist gelişmenin eşitsizliği, bu tartışma açısından güncelliğini koruyor. Ekonomik ve siyasi güç dengeleri değiştikçe uluslararası rekabet de yeni biçimler kazanıyor.
Bununla birlikte bugünün dünyasını yüz yıl öncesiyle mekanik biçimde özdeşleştirmek mümkün değildir. Teknolojik üstünlük, finans sermayesinin hareketliliği, küresel üretim zincirleri, enerji yolları, ticaret ağları ve askeri ittifaklar çağdaş güç mücadelesinin birbirine bağlı unsurlarıdır.
Dolayısıyla emperyalist rekabet yalnızca toprakların veya coğrafi nüfuz alanlarının paylaşılmasıyla sınırlı değildir. Ekonomik bağımlılıkların, teknolojik üstünlüğün ve stratejik kaynakların denetimi de bu mücadelenin merkezinde yer alıyor.
Shenzhen’de ortaya çıkan tablo, büyük güçler arasındaki rekabetin sona erdiğini değil, bu rekabetin belirli alanlarda diplomatik uzlaşmalarla yönetilmeye çalışıldığını gösteriyor.
Gerçek barış büyük güçlerin uzlaşmasından ibaret olamaz
ABD, Çin ve Rusya liderlerinin bir araya gelmesi ve nükleer çatışma riskinin azaltılmasına yönelik açıklamalar yapması önemlidir. Ancak bu yakınlaşmayı, büyük güçlerin insanlığın ortak çıkarlarını kendi stratejik hesaplarının önüne koyduğu şeklinde yorumlamak için bir neden bulunmuyor.
Diplomatik uzlaşmaların temelinde, çoğu zaman barışa ilişkin ortak ideallerden çok ekonomik, siyasi ve askeri çıkarların korunması yatıyor.
Oysa gerçek barışın ölçüsü, yalnızca büyük devletlerin kendi aralarında anlaşması değildir.
Barış; işgallerin sona ermesi, savaşların durdurulması, silahlanmanın azaltılması, halkların kendi geleceklerini belirleyebilmesi ve ekonomik kaynakların toplumların ihtiyaçları doğrultusunda kullanılabilmesiyle anlam kazanır.
Bugün dünyanın temel sorunu yalnızca ABD, Rusya ve Çin arasındaki ilişkilerin nasıl düzenleneceği değildir. Asıl mesele, uluslararası ekonomik ve siyasi düzenin neden sürekli yeni eşitsizlikler, bağımlılık ilişkileri, savaşlar ve krizler ürettiğidir.
Shenzhen zirvesinin Yalta’ya benzetilmesi bu açıdan önemli bir uyarıdır. Büyük güçler kendi aralarında yeni dengeler kursalar bile, bu dengelerin dünya halkları açısından adalet ve barış getireceğinin hiçbir güvencesi yoktur.
Yalta’dan Shenzhen’e uzanan tarihsel tartışmanın temel dersi açıktır: Halkların geleceği, büyük güçlerin paylaşım ve pazarlık masalarına bırakılamaz. Kalıcı ve adil bir barış, herhangi bir büyük gücün egemenliğinde değil; halkların bağımsızlığı, eşitliği ve kendi kaderlerini belirleme hakkı temelinde kurulabilir.
